Eʋegbe Nuŋlɔ̃dzesiwo

Ne míele nuƒom eye míedi be amewo nase míaƒe nuƒo me ade dzesi susu vovovo siwo kplɔ wónɔɛwo ɖo la, míefia esia to gbetɔtrɔ me, gbɔgbɔɖeme vie, ʋavã ɖe nya ŋu kple moɖoɖo me. Ke le nuŋɔŋlɔ̃ me la, míateŋu aɖo mo alo anɔ asi dam ahanɔ ʋaʋrãm ɖe eŋu. Esia afia bena míedi gbetete ɖe edzi be woadze si o. Nusiwo xɔ wo teƒe lae nye Dzesiwo, Gbetɔtrɔ kple Tɔtɔ dzesiwo.

Le Eʋegbe me la, dzesi tɔxɛwo li na eƒe nyuie ŋɔŋlɔ̃ hena nya si gblɔm wole la ƒe gɔmesese nyuie kple nuŋɔŋlɔ̃ la ƒe blibodede. Woyɔ esiawo be Eʋegbe nuŋlɔ̃ dzesiwo. Woƒe xexleme nye blaetɔ̃ (30). Dzesi siawo nye: a - b - d - ɖ - e - ɛ - f - ƒ- g - ɣ - h - i - k - l - m - n - ŋ - o - ɔ - p - r - s - t - u - v - ʋ - w - x - y - z.

Dzesi siawo dometɔ aɖewo ɖoa dzesi tɔxɛ nɔ tame si woyɔna be: Tame dzesiwo alo Nyatamedzesiwo, hena gbɔgblɔ̃ bubuwo. Tame dzesi siawo ediedi, nɔa dzesi siawo ƒe tame: a - e - ɛ - i - o - ɔ - u. Tame dzesiwo abe  (  ́ ) Gbekɔkɔ dzesi ; (  ̀ ) Gbebɔbɔ dzesi ; (   ̃ ) ; ( ^ ). Wo ŋudɔwɔwɔ le vevie ŋutɔ elabena nya geɖewo sɔ le Eʋegbe ŋɔŋlɔ̃ me, evɔ wo gɔmeɖeɖe kple wo yɔyɔ to vovo ale Tame dzesiwo koe ateŋu afia alesi woayɔ woe. Tame dzesi siawo nɔa dzesi siawo ƒe tame abe: ( - - - â ) ; ( - - - ê ) ; ( - -  ) ; ( - ô ) ; ( ɔ́ - ɔ̃ - ɔ̀ ) ; ( - - ) ene. Míakpɔ alesi tɔtrɔ le dzesi siawo nu ƒe gbɔgblɔ̃ yea edzie le Ʋegbe dzesi gbɔgblɔ̃ me.

Eʋegbe dzesiawo dometɔ aɖewo hã kpe na hena gbɔgblɔ̃ bubuwo. Woyɔna dzesi siawo be: Kpekpe dzesiwo eye woƒe xexleme le atɔ̃ (5). Kpekpe dzesi siawo nye: dz - gb - kp - ny - ts.

Eʋegbe dzesi bubuwo hã gali, siwo wɔa dɔ le nyaɖoanyiwo, lododowo alo nyagbewo me. Woyɔna dzesi siawo be: Nyamemadzesiwo. Esiawo nye dɔwɔna dzesiwo si na bubu tɔxɛ alo nɔnɔme tɔxɛwo nyaɖoanyi, lododo alo nyagbe. Dzesi sia dometɔ aɖewo nye:

  • Gbɔvie dzesi ( , ): Wogayɔnɛ hã be Lalavie dzesi alo Kɔma. Esia nye dzesi si wotsɔna maa nyafɔkpewo alo nyafɔkpewo dome afã afã wu Tɔtɔ dzesi.
    Dzesi sia mewua nyafɔkpewo nu o. Togbɔ be woyɔnɛ be gbɔvie dzesi hã la, eye wòfia gbɔgbɔ vie le susu nu le gbeŋutinunyase nu hã la, mefia gobi be woalé gbɔgbɔ alo agbɔ godo le teƒe si dzesi la le o.
  • Tɔtɔ dzesi ( . ):
  • Gbɔvie-tɔtɔ dzesi ( ; ):
  • Kpɔtɔtɔ dzesiwo ( ){ } ;  “ ” ; [ ]
  • Tsɔyi edi dzesiwo  (...)
  • Biabia dzesi ( ? )
  •                      ( ! )